Bitmiş bir tablo, çoğu zaman sanatçının son kararını gösterir. Peki boyanın altında kalan ilk çizimi görmek mümkün mü? Bazı durumlarda evet: konservatörler ve araştırmacılar, gözümüzün göremediği kızılötesi ışını kullanarak boya katmanlarının altındaki hazırlık çizimlerini görünür hâle getirebiliyor.
Kızılötesi ışık boyanın altını nasıl gösteriyor?
Kızılötesi reflektografi, görünür ışıktan daha uzun dalga boylarındaki ışını kullanır. Bu ışın bazı boya katmanlarından geçebilir; alttaki malzeme tarafından emildiğinde ya da geri yansıtıldığında kamera farklı bir görüntü kaydeder. Özellikle karbon içeren siyah çizim malzemeleri kızılötesini güçlü biçimde emdiği için, açık renkli bir zemin üzerine yapılmış karbonlu bir hazırlık çizimi koyu çizgiler hâlinde ortaya çıkabilir.
Buradaki önemli ayrıntı şu: yöntem her tablonun altında eksiksiz bir “gizli çizim” göstermez. Sonuç, kullanılan çizim ve boya malzemelerine bağlıdır. National Gallery’nin açıklamasına göre kızılötesi reflektografi, farklı renklerin içinden geçebilmek için kızılötesi fotoğrafa göre daha geniş bir dalga boyu aralığından yararlanır.
Görünen şey sadece bir eskiz değil
Bu görüntüler bazen sanatçının çalışma sırasını da ele verir. Jan van Eyck’ın Arnolfini Portresi üzerinde yapılan incelemelerde, ilk hazırlık çiziminde figürler, temel mobilyalar ve mimari yer alırken bugün resimle özdeşleşen bazı ayrıntıların daha sonra eklendiği görüldü. Erkek ve kadın figürlerinin yüzlerinde ve bedenlerinde de çizimden son hâle geçerken değişiklikler yapıldığı saptandı.
Tintoretto’nun Saint George and the Dragon tablosunda ise kızılötesi inceleme daha farklı bir ipucu verdi. Sanatçının kâğıt üzerindeki çalışmasını kareleme yöntemiyle tuvale aktardığı doğrulandı; ayrıca bugün gördüğümüz figürün altında, başka bir konumda tasarlanmış daha erken bir figür ortaya çıktı.
Bu neden önemli?
Çünkü bir tablonun yüzeyi bize sonucu, teknik inceleme ise bazen süreci gösterir. Hazırlık çizgisinin nerede izlendiği, nerede terk edildiği ya da hangi ayrıntının sonradan eklendiği; sanatçının ne kadar planlı ilerlediğini, nerede karar değiştirdiğini ve tasarımı yüzeye nasıl taşıdığını anlamamıza yardım eder.
Bu, daha önce Atölye Notları’nda ele aldığımız pentimento ile akraba ama aynı şey değildir. Pentimento, sanatçının değişen kararının zamanla boya yüzeyinden görünür hâle gelmesini anlatabilir; kızılötesi reflektografi ise çıplak gözle görünmeyen hazırlık aşamalarını teknik görüntüleme yoluyla araştırır.
Bir dahaki sefere kusursuz görünen eski bir tabloya baktığınızda, gördüğünüz kompozisyonun tek seferde ortaya çıkmış olması gerekmediğini hatırlayın. Boyanın altında, eserin nasıl düşünüldüğüne dair ikinci bir hikâye bulunabilir.
Kaynaklar
- The National Gallery — Infrared glossary.
- The National Gallery — The Arnolfini Portrait, technical analysis.
- Jill Dunkerton — Tintoretto’s Underdrawing for Saint George and the Dragon, National Gallery Technical Bulletin 28.
Görsel: Attributed to Francesco Botticini, A Seated Saint Reading from a Book, ca. 1475, The Metropolitan Museum of Art, Robert Lehman Collection. Public Domain / Open Access.