Bitmiş bir tabloya bakarken genellikle son kararı görürüz. Oysa bazı resimler, ressamın vazgeçtiği kararları da saklar: biraz daha yukarıda duran bir el, başka yöne bakan gözler, sonradan küçültülmüş bir baş. Bu değişikliklere sanat tarihinde pentimento denir.
Pentimento tam olarak nedir?
Kelime İtalyanca pentirsi, yani fikir değiştirmek ya da pişman olmak fiilinden gelir. National Gallery’nin tanımıyla pentimento, sanatçının resmi yaparken gerçekleştirdiği bir değişikliktir. Çoğu zaman sonraki boya katmanının altında kalır; bazen üstteki boya zamanla daha saydam hale geldiğinde çıplak gözle de belirginleşebilir. Kızılötesi görüntüleme ve X-radyografi ise yüzeyin altında kalan değişiklikleri ortaya çıkarabilir.
Buradaki önemli ayrım şu: pentimento, yaşlanma sonucu oluşan bir hasar değildir. Geçen hafta baktığımız çatlak ağları resmin fiziksel yaşantısıyla ilgiliydi; pentimento ise çoğu kez resmin daha yapılırken geçirdiği düşünsel değişimin izidir.
Bir ressam neden fikrini değiştirir?
Çünkü tuval her zaman önceden verilmiş bir kararın kusursuz uygulandığı yer değildir. Kompozisyon çalışırken değişebilir; bir figürün ağırlığı, bakış yönü ya da elinin konumu resmin bütünü içinde başka türlü işlemeye başlayabilir.
Titian’ın yaklaşık 1546–1550 tarihli Doge Andrea Gritti portresi bunun küçük ama çok açıklayıcı bir örneğini sunuyor. National Gallery of Art’ın teknik incelemesine göre kızılötesi reflektografi ve X-radyografi, portrenin altında çizime ait izlerin yanı sıra bazı pentimentolar gösteriyor. Bunların en belirgini gözlerde: Gritti’nin bakışı önce doğrudan dışarı yönelmişken son halinde yana çevrilmiş. Bugün gördüğümüz ifade, dolayısıyla ressamın ilk kararı değil.
X-ışını bize ne gösterir?
X-radyografi bir tabloyu sihirli biçimde “şeffaflaştırmaz”. National Gallery’nin açıkladığı gibi, farklı malzemeler X-ışınlarını farklı ölçülerde engeller; özellikle kurşun ve cıva gibi ağır elementler içeren pigmentler görüntüde belirginleşebilir. Ortaya çıkan görüntü bütün boya katmanlarını üst üste gösterdiği için yorumlanması da uzmanlık ister.
Yine de bu teknik, bir resmin oluşum sürecini anlamak için güçlü bir araçtır. National Gallery of Art konservatörleri X-radyografi ve kızılötesi reflektografiyi yalnız değişiklikleri görmek için değil; sanatçının çalışma yöntemini, eserin durumunu ve kimi zaman atıf sorunlarını araştırmak için de kullanıyor.
Değişiklik görmek neden önemli?
Pentimento, “ressam hata yaptı” demenin bilimsel yolu değildir. Daha ilginç olan, bitmiş eseri tek ve kaçınılmaz bir sonuç gibi görmemizi engellemesidir. Bir portrede bakışın yönü değiştiğinde yalnız birkaç milimetrelik boya değişmez; figürün izleyiciyle kurduğu ilişki de değişebilir.
Bu yüzden yüzeyin altında bulunan eski bir el ya da silinmiş bir kontur, resmin gizli bir sürprizi olmaktan fazlasıdır. Bize eserin bir anda ortaya çıkmadığını, kararlar verilerek ve bazen geri alınarak kurulduğunu hatırlatır. Müze duvarında son derece kararlı görünen bir tablo bile, kendi içinde küçük tereddütlerin kaydını taşıyabilir.
Kaynaklar: National Gallery, “Pentimento” ve “X-rays” sözlük maddeleri; National Gallery of Art, Doge Andrea Gritti teknik incelemesi ve Painting Conservation bölümü.
Görsel: Titian, Doge Andrea Gritti, yaklaşık 1546–1550, National Gallery of Art, Samuel H. Kress Collection. National Gallery of Art Open Access kapsamında public domain.